Dejvid (David) Kanin, profesor i studimeve evropiane në Universitetin Johns Hopkins në SHBA, nuk është optimist se kërkesat ndërkombëtare që Serbia de facto ta njohë Kosovën dhe që Kosova të formojë një Asociacion të Komunave me shumicë serbe do t'i zgjidhë problemet mes dy vendeve.

Sipas tij, për të pasur një zgjidhje të qëndrueshme, ajo duhet të vijë nga vetë protagonistët dhe jo të imponohet nga jashtë.

“Një të tillë e kishim në vitin 2018, me plan ndarjeje (shkëmbim territori). Askujt nuk i pëlqeu, të gjithë vunë në dukje problemet dhe ato probleme ishin reale. Por fakti që erdhi nga të dyja palët, që (presidenti i Serbisë, Aleksandar) Vuçiq dhe (presidenti i atëhershëm i Kosovës, Hashim) Thaçi ishin të gatshëm të bashkëpunonin, duhet të ishte pika më e rëndësishme”, tha Kanin në një intervistë për edicionin serbisht të Radios Evropa e Lirë (REL).

Me formimin e Asociacionit, tha Kanin, serbët në Kosovë do të kishin një organizatë që do të njihej në mbarë botën, ndërsa vetë Kosova nuk njihet.

Për sulmin në Banjskë, ai thotë se ka shumë pyetje që “mbesin në ajër”. Megjithatë, ai thotë se “duket se dikush në zinxhirin komandues të ushtrisë apo inteligjencës në Beograd ka pasur ndonjë lidhe me të”.

“Mendoj se ideja për vendosjen e sanksioneve ndaj Vuçiqit tani është shumë e ulët në listën e prioriteteve, duke marrë parasysh gjithçka që po ndodh në Lindjen e Mesme”, thotë Tanin, i pyetur nëse Serbia po i shmang sanksionet e mundshme nga Perëndimi.

Radio Evropa e Lirë: I dërguari special i Bashkimit Evropian (BE) Miroslav Lajçak ka qëndruar dy ditë në Kosovë, gjatë të cilave është takuar me përfaqësues të qeverisë dhe opozitës. Këtë herë ai nuk ka vazhduar vizitën në Serbi. A është ky një lloj presioni mbi Kosovën që ta pranojë draft Statutin e Asocicionit të Komunave me shumicë serbe?

Kanin: Është. Askush nuk e do (kryeministrja e Kosovës Albin) Kurtin. Nuk u pëlqen të merren me të, Lajçak dhe Kosova nuk kanë marrëdhënie të mira. Perëndimi sigurisht beson se Kurti është më fajtor se (presidenti serb Aleksandar) Vuçiq, pavarësisht incidentit në Banjskë, për të cilin mund të diskutojmë. Ai incident vërtet i ndryshoi gjërat, u shkaktoi dëm serbëve, u bë pengesë për Vuçiqin, i cili po bën një punë të mirë diplomatikisht.

Po, ka presion ndaj Kurtit që të ndryshojë qëndrim. Unë sinqerisht mendoj se Perëndimi do të donte ta hiqte qafe Kurtin, do të donin që dikush tjetër të ishte kryeministër. Perëndimi e kuptoi se nuk do të dorëzohet kur është fjala për Asociacionin e Komunave me shumicë serbe në Kosovë, sepse e di se do të ishte një krijim që do të funksiononte kundër sovranitetit të Kosovës - pavarësisht se çfarë thotë Perëndimi. Dhe, për mendimin tim, ai ka të drejtë.

Kurti ka një vit e më shumë nën këtë presion. Por, mendoj se është e rëndësishme të kihet parasysh se e gjithë kjo, për sa i përket propozimit franko-gjerman (Marrëveshja e Ohrit për normalizimin e marrëdhënieve Kosovë-Serbe) dhe zbatimi i marrëveshjes (për Asociacionin) nga viti 2013, është pjesë e një modeli që daton në vitin 2006.

Që atëherë, Perëndimi - fillimisht Shtetet e Bashkuara të Amerikës, dhe më pas Shtetet e Bashkuara dhe evropianët së bashku - nuk kanë arritur të arrijnë një marrëveshje për statusin e Kosovës. Që atëherë, politika perëndimore ka dështuar, dështimet kanë pasuar. Dhe me çdo dështim, aftësia e Perëndimit për të imponuar atë që dëshiron zvogëlohet.

Por a është i justifikuar ky presion?

Për mendimin tim, nuk është. Mendoj se qasja perëndimore është e konceptuar keq. I justifikuar është fjalë qesharake. Nuk mendoj se ka të bëjë me justifikimin apo jo, por nëse është një strategji e mirë apo jo, nëse ka kuptim apo jo. Nuk ekziston për mua.

Mirëpo, Perëndimi ka fuqi dhe ndikim. Ai mund të vazhdojë të përpiqet t'i shtyjë gjërat ashtu siç dëshiron. Por, siç e kemi parë që nga viti 2006, Perëndimi ka dështuar të formësojë statusin e boshtit që është përgjithësisht i pranuar dhe veçanërisht i pranuar nga Serbia dhe vetë Kosova. Dy protagonistët nuk janë dakord me qasjen perëndimore dhe të dy, në mënyrën e tyre, kanë arritur të bllokojnë (procesin e normalizimit të marrëdhënieve) prej dekadash.

BE-ja i kërkon Serbisë njohjen de facto të Kosovës, ndërsa Kosova pritet të formojë Asociacionin. A mundet që kjo njohje de facto të zgjidhë problemet mes Kosovës dhe Serbisë?

Për mendimin tim, nuk mund ta zgjidhë. Ka njohje ose nuk ka. Ajo që realisht kërkohet nga Serbia është të mos e pengojë Kosovën të anëtarësohet në organizatat ndërkombëtare dhe gjithashtu të mos bëjë presion ndaj vendeve që e kanë njohur Kosovën për të tërhequr njohjen e tyre. Kjo nuk është njohje.

Është e rëndësishme të kujtojmë se Tajvani ka vend të përhershëm në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara (OKB) për 30 vjet, ashtu si edhe Kina. Kur ndryshoi gjeopolitika, ai kolltuk nuk e ndihmoi aspak Tajvanin. Serbia e di dhe Kosova e di që kjo marrëveshje është shumë e keqe për Kosovën.

E ashtuquajtura njohje faktike nuk është njohje. Kjo do të ishte një fitore modeste për Kosovën në nivel diplomatik, pa pasur nevojë të bëjë asgjë Serbisë në fakt. Serbia do të ruante mbështetjen e Rusisë dhe Kinës në Këshillin e Sigurimit të OKB-së dhe mund të bllokonte çdo rezolutë. Pra, kjo është një marrëveshje e njëanshme. Kurti e di këtë dhe ka të drejtë.

Cili, sipas jush, duhet të jetë modeli i Asociacionit që nuk do të kërcënonte funksionalitetin e shtetit të Kosovës?

Ky është problemi, ky model e kërcënon. E kuptoj që do të kishte përgjegjësi të përbashkëta, në shëndetësi, në arsim... Edhe aktivistët e shoqërisë civile që e mbështesin thonë se do të ketë me të vërtetë përgjegjësi shumë të kufizuara. Por kjo nuk ka rëndësi.

E rëndësishme është se serbët në Kosovë do të kenë një organizatë që do të njihet në mbarë botën, ndërsa vetë Kosova nuk njihet.

Dhe ky do të jetë një lloj mjeti, pavarësisht se cilat do të jenë funksionet e tij zyrtare. Të dyja qeveritë (në Kosovë dhe në Serbi) e dinë se kjo do të jetë një mjet për Listën Srpska (partia më e madhe e serbëve në Kosovë e mbështetur nga Beogradi zyrtar) për të zgjeruar shtrirjen e saj në Kosovë dhe, veçanërisht, në jug të lumit Ibër.

Ku është rrugëdalja?

Para së gjithash, dua të kujtoj fjalimin e Sekretarit të Shtetit të SHBA-së Antony Blinken për Gazën, mbajtur të premten e kaluar. Ai tha dy gjëra - së pari, se zgjidhja me dy shtete midis Izraelit dhe palestinezëve është rruga përpara; dhe së dyti, ai gjithashtu tha se kjo ishte e vetmja rrugë përpara. Kjo është ajo që dëgjojmë gjithmonë nga diplomatët perëndimorë për Ballkanin.

Por, për të pasur një zgjidhje të përhershme (për Kosovën dhe Serbinë), ajo duhet të vijë nga rajoni, nga vetë protagonistët. Unë besoj se komuniteti ndërkombëtar duhet ta trajtojë me seriozitet çdo marrëveshje, çfarëdo që të vijë nga të dyja palët. Një të tillë e kemi pasur në vitin 2018, me plan ndarjeje (shkëmbim territori).

Askujt nuk i pëlqente, të gjithë vunë në dukje problemet dhe ato probleme ishin reale. Por fakti që erdhi nga të dyja palët, që (presidenti serb Aleksandar) Vuçiq dhe (presidenti i atëhershëm i Kosovës, Hashim) Thaçi ishin të gatshëm të bashkëpunonin, duhet të ishte pika më e rëndësishme. Duhet të ishim gati për të shqyrtuar problemet dhe për të punuar me to.

Nëse zgjidhja nuk vjen nga rajoni, për mendimin tim nuk ka gjasa të funksionojë. Kjo nuk do të thotë se do të funksionojë, por përfaqësuesit ndërkombëtarë duhet t'i ndihmojnë në këtë.

Kanë kaluar gati shtatë javë nga sulmi në Banjska. Sipas jush, cili ishte roli i Beogradit në këtë incident?

Dikush në Serbi kishte gjurmë gishtash në armë dhe municione (të gjetura në Banjska). Mendoj se kosovarët e treguan në mënyrë shumë bindëse. Nuk e di nëse Vuçiq e dinte këtë. Dyshoj, sepse nuk funksionoi në favor të tij. Dhe kjo nuk ka kuptim. Vuçiq është më i zgjuar se kaq. Gjërat po shkonin mirë. Të gjithë e urrenin Kurtin derisa ai (Vuçiq) ishte në marrëdhënie të mira me evropianët.

Tani Aleksandar Vulini ka dhënë dorëheqjen nga posti i kreut të shërbimit inteligjent. Askush nuk e lidh faktin që ai dha dorëheqjen me incidentin. Por duket e mundur, të paktën duket e mundur që të ketë ndonjë lidhje. Nuk e di, thjesht po pyes veten nëse mund të jetë kështu. Por gjithsesi, duket se dikush në zinxhirin komandues të ushtrisë apo inteligjencës në Beograd kishte të bënte diçka me të.

Për mendimin tim, pyetja e madhe mbetet - çfarë planifikoi Milan Radoiçiq (i cili mori përgjegjësinë për sulmin në Banjska). Le të themi se plani funksionoi, le të themi se ata (sulmuesit) arritën të hyjnë dhe të bëjnë atë që kishin planifikuar... Çfarë do të ndodhte të nesërmen? A u përpoqën të merrnin kontroll fizik mbi veriun e Kosovës? A u përpoqën të rebeloheshin? A kontrabanduan diçka kaq të rëndësishme sa Radoiçiqit i nevojitej një numër i pazakontë burrash dhe armësh? Të gjitha këto pyetje janë ende në ajër.

Perëndimi nuk iu përgjigj Serbisë, megjithëse Radoiçiq, ish-nënkryetari i Listës Serbe të kontrolluar nga Beogradi, mori përgjegjësinë për sulmin në Banjska. A po ikën Serbia nga sanksionet e mundshme perëndimore?

Po. Mendoj se nuk do të ketë sanksione ndaj Serbisë. Nuk mendoj se Perëndimi fajëson Vuçiqin për këtë. Ndoshta e kam gabim, nuk kam qasje në materiale të klasifikuara dhe nuk e di çfarë njohurish ka qeveria jonë (SHBA) për atë që ndodhi.

Gjithashtu, është e rëndësishme të theksohet se lufta në Gazë i bëri një nder Vuçiqit, si dhe (presidentit rus Vladimir) Putin. Lufta në Gaza shpërqendroi të gjithë. Mendoj se ideja për vendosjen e sanksioneve ndaj Vuçiqit tani është shumë e ulët në listën e prioriteteve, duke marrë parasysh gjithçka që po ndodh në Lindjen e Mesme. Dhe, sigurisht, Lindja e Mesme është ajo për të cilën njerëzit po mendojnë tani. Kjo i lejon Putinit të sulmojë Ukrainën dhe të lëndojë ukrainasit, i lejon Vuçiqit të ikë me një gabimin në Banjska, dhe gjithashtu dëmton Kurtin, sepse presioni është kthyer mbi të dhe askush nuk do të vendosë realisht sanksione ndaj Vuçiqit.

A mendoni se Vuçiq do të ndryshojë qasjen e tij ndaj dialogut me Kosovën pas zgjedhjeve të dhjetorit në Serbi?

Të shohim çfarë do të ndodhë në zgjedhje. Ajo që është e rëndësishme në këto zgjedhje, për mendimin tim, nuk ka të bëjë me Kosovën. Një çështje shumë më e rëndësishme janë vrasjet masive që ndodhën në Serbi në maj. Mendoj se ky është kërcënimi më i madh për Vuçiqin që kur mori pushtetin. Nëse opozita properëndimore mund të përfitojë nga zemërimi i popullit ndaj Vuçiqit – të cilin njerëzit e ndjejnë pas vrasjeve – atëherë ata mund të kenë një shans më të mirë për të dalë mirë në zgjedhje. Nëse Vuçiq arrin të mbajë kontrollin, ai nuk do të ndryshojë rreth Kosovës.

A mendoni se SHBA duhet të bëjë më shumë në këtë proces?

Mendoj se SHBA-ja duhet të rimendojë të gjithë qasjen e saj. Ne po përpiqemi t'i bindim kosovarët që të bëjnë lëshime serioze ndaj serbëve në këmbim të shumë pak. Ky ishte modeli ynë dhe ne vërtet duhet ta rimendojmë këtë.

Çfarë mund të presë Ballkani Perëndimor pas zgjedhjeve presidenciale në SHBA vitin e ardhshëm?

Nëse Donald Trump kthehet, si në mandatin e parë, ai do të jetë i orientuar pro-serb. Vuçiq pret që amerikanët të jenë më pro-serbë. Natyrisht edhe Milorad Dodiku (udhëheqës i serbëve në Bosnje dhe Hercegovinë). Edhe nëse Vuçiq dhe Dodik nuk janë në pushtet, qëndrimi i Amerikës ndaj rajonit do të bëhet më i favorshëm për interesat serbe në rast se Trump do të kthehet. Këtë e them bazuar në sjelljen e administratës së parë Trump, e cila kishte një qëndrim të tillë.

(Radio Evropa e Lirë. Përkthimi: Dush Gashi)